Symposium 2026
De geestelijk verzorger als gewetenswerker
Aan de slag met morele stress
Als geestelijk verzorgers kennen we allemaal de situaties waarbij we het ‘goede’ willen doen, maar dat het in de praktijk niet lukt dit uit te voeren. We ervaren een pijnlijk verschil tussen onze professionele ethiek en de weerbarstige praktijk. Dit kan leiden tot gevoelens als machteloosheid, schuld en frustratie: morele stress. Ook zien we als geestelijk verzorgers dat collega’s en cliënten met dezelfde gevoelens kampen.
In dit VGVZ-Symposium reflecteren we op jouw rol als gewetenswerker en ga je aan de slag met morele stress. Wat is morele stress? Waar komt het vandaan? Hoe uit het zich bij jou als geestelijk verzorger en bij je collega’s? Na een uitgebreide inleiding, krijg je handvatten om in je eigen werk met dit thema aan de slag te gaan. We doen dit in twee rondes met deelsessies, waarin we de thematiek vanuit verschillende invalshoeken en werkcontexten uiteenzetten.
Dit symposium is bedoeld voor geestelijk verzorgers, studenten en voor andere professionals die zich betrokken voelen bij het werkveld van geestelijke verzorging.
Datum: donderdag 25 juni
Tijd: 13.00 – 17.00 uur
Locatie: Bar Beton Rijnsweerd – Utrecht
Kosten: €95,- (VGVZ-leden) / €65,- (VGVZ-studentleden) / €125,- (niet-leden)
Programma
12.15 – Lunch / inloop
13.00 – Opening Symposium en inleidende lezing
14.15 – Deelsessie ronde 1 (45 min.)
15.00 – Pauze
15.30 – Deelsessie ronde 2 (45 min.)
16.30 – Plenaire terugkoppeling
17.00 – Borrel
Aanmelden
Aanmelden en kosteloos annuleren kan t/m 8 juni.
Betaling vindt vooraf plaats via automatische incasso.
Kosten zijn inclusief lunch en borrel.
Sprekers en deelsessies
Jeannine Suurmond – inleidende lezing
Een reis uit noodzaak: morele stress in het licht van de Goddelijke Komedie
We beginnen deze inleiding met de schaal van de klinisch psycholoog Litz, die een continuüm beschrijft van morele frustratie via morele stress tot morele verwonding. Daarna onderzoeken we hoe morele stress literair en existentieel wordt verbeeld in Dante’s magistrale gedicht. Aan de hand van geselecteerde passages wordt zichtbaar hoe hij morele stress begrijpt als een toestand van innerlijke spanning, die, mits onder ogen gezien, kan leiden tot morele groei.
Vervolgens staan we stil bij de inzichten die dit werk biedt voor mogelijke preventieve en curatieve wegen. Thema’s als confrontatie met het kwaad, morele zuivering en heroriëntatie worden verkend als onderdelen van herstel en persoonlijke groei. De beweging door hel, louteringsberg en paradijs wordt daarbij gelezen als een existentiële ontwikkelingsweg, waarin de mens stap voor stap leert verantwoordelijkheid te nemen, zijn verlangens te ordenen en tot helderheid van inzicht te komen.
Tot slot bespreken we de implicaties voor geestelijk verzorgers. Hoe kan morele stress worden gesignaleerd, en hoe kunnen mensen worden begeleid bij het herkennen en verwerken van moreel beladen ervaringen binnen bredere existentiële en spirituele kaders?
Dr. Jeannine Suurmond is Senior Academy Fellow bij Instituut Clingendael. Zij had een loopbaan in internationale vredesbemiddeling en -opbouw. Ze heeft in die hoedanigheid veel stress en trauma gezien, waaronder bij politieke leiders, (ex)strijders, oorlogsslachtoffers en vluchtelingen. In 2022-2024 was zij actieonderzoeker naar het voorkomen en verminderen van morele verwonding bij politieagenten en militairen voor de Radboud Universiteit en de Defensieacadamie. Ze gaf verschillende lezingen over het onderwerp, waaronder voor de Internationale School voor Wijsbegeerte, de Defensieacademie, het Leiden Universitair Medisch Centrum en de Filosofische kring te Rozendaal. Als Senior Academy Fellow bij het Clingendael Instituut geeft zij o.a. een module Mental Health and Psychosocial Support (MHPSS) voor mediators en onderhandelaars in vredesprocessen en een module voor geestelijk verzorgers van Defensie, waarbij morele ontkoppeling en morele verbinding aan bod komen.
Ryan van Eijk en Monique Rietveld – deelsessie 1
Meervoudige loyaliteit
De positie van geestelijke verzorging kent verschillende stakeholders met ieder eigen verwachtingen. Dat leidt tot een complexe relationele situatie voor allen met meervoudige loyaliteiten, die van invloed zijn op ontstaan en omgaan met morele stress. Wie wil, kan, mag of moet wat in de situatie? We bekijken de problematiek vanuit een praktijkcasus.
Je gaat naar huis met inzicht in de complexiteit van morele stress naar aanleiding van een concrete casus. Daarnaast ontvang je concrete handvatten en tips ter analyse en met betrekking tot de mogelijkheden en grenzen in de omgang met morele stress.
Ryan van Eijk is werkzaam als hoofdaalmoezenier dienst geestelijke verzorging bij justitie en bijzonder hoogleraar Geestelijke verzorging in justitiële context aan de Tilburg University.
Monique Rietveld is werkzaam als hoofd boeddhistische geestelijke verzorging bij justitie.
Tineke van de Gulik en Heleen van der Meulen – deelsessie 2
Morele impact op de werkvloer – leiding geven aan de stem van het geweten in het werk
Maatschappelijke krachtenvelden herschikken zich. Veranderende waarden en overtuigingen in de samenleving vertalen zich naar de werkvloer als morele impact. Hoe kan het leiderschap sturing geven aan morele impact?
Geestelijk verzorgers zijn een logische partner in professionele contexten om zich als expert te positioneren in dit domein. In deze sessie krijg je praktische handreikingen om met leidinggevenden het gesprek te voeren over en ze bij te scholen op het vlak van morele impact op de werkvloer. Zodat zoveel mogelijk voorkomen kan worden dat morele stress zich ontwikkelt tot morele slijtage of zelfs morele verwonding. Deze inzichten worden overgebracht vanuit een psychologisch en een GV-perspectief.
Je gaat naar huis met meer inzicht in en ervaring met morele impact en de relevantie daarvan voor werken als professionals in moreel geladen domeinen. Je herkent je alarmbellen van het geweten. Je kent je universele waarden die van belang zijn voor moreel leiderschap. En je kunt meer sturing geven aan jezelf en je collega’s op het gebied van Morele Impact.
Noot: een globaal inzicht in de inhoud van het boek Moral Injury in context van Tine Molendijk e.a. (2025) is sterk aanbevolen.
Tineke van der Gulik is werkzaam als stafpsycholoog binnen de Koninklijke Marechaussee. Zij is verantwoordelijk voor het domein mentale gezondheid en inzetbaarheid en voor de psychologen die binnen dit domein vallen. Tineke benadert de mentale gezondheid en inzetbaarheid, integraal vanuit de drie domeinen: fysiek, mentaal en moreel. Zodat de mens in uniform in zijn geheel zo weerbaar mogelijk ingezet kan worden.
Tineke was hiervoor werkzaam als korpspsycholoog bij de politie en was 17 jaar werkzaam als luchtmachtmilitair en behandelend GZ-psycholoog/psychotherapeut bij de Militaire Geestelijke Gezondheidszorg van Defensie. In 2011 was zij voor een half jaar uitgezonden naar Afghanistan. Tijdens de uitvoering van deze functies is Tineke steeds de mentale en morele aspecten van de mens in elkaar verstrengeld tegengekomen.
Heleen van der Meulen ziet als geestelijk verzorger bij de Luchtmacht en als voormalig Hoofd van de Geestelijke Verzorging van de Koninklijke Marechaussee wat werken voor Defensie betekent. Militairen opereren in een moreel spanningsveld. Voor Heleen staat vast dat de morele spanning en last niet alleen op de schouders van individuele medewerkers mag rusten. Als leidinggevenden en de zorgpartners daar voldoende aandacht voor hebben, vergroot dat de morele veerkracht van hun teams en hun organisatie.
Heleen en Tineke hebben samen een workshop ontwikkeld die aan verschillende afdelingen van Defensie wordt gegeven door geestelijk verzorgers en psychologen.
Madeleine Kievits – deelsessie 3
Tussen hart en kompas; een praktische werkvorm
Als geestelijk verzorger zie je (dagelijks) dat collega’s morele stress ervaren. Hoe kunnen we deze collega’s beter toerusten om hun eigen moreel kompas te verkennen en daarvoor morele taal te ontwikkelen? Het is namelijk belangrijk om taal te hebben voor de momenten waarop iemand morele stress ervaart. We ondergaan de werkvorm zelf, zodat je ‘m morgen al kunt uitvoeren op je eigen werkplek! De ingang die we kiezen is die van de emoties; wat hebben ze ons te zeggen over ons moreel kompas?
Je gaat naar huis met een concrete, zeer eenvoudige werkvorm, om in de eigen organisatie medewerkers te helpen hun eigen moreel kompas te verkennen en hun taal daarvoor te verrijken.
Madeleine Kievits werkt als ethicus en als geestelijk verzorger voor Vivent, VVT organisatie in Brabant en geeft trainingen op het gebied van morele reflectie (organiseren) voor Reliëf.
Laura Mudde – deelsessie 4
Morele stress bij Geestelijk Verzorgers
Deze sessie bestaat uit drie onderdelen. Eerst staat de morele stress die geestelijk verzorgers zélf ervaren centraal. Hoe kunnen we deze ervaringen begrijpen en waardoor ontstaat morele stress binnen deze beroepsgroep?
Vervolgens verkennen we hoe deze ervaringen geadresseerd kunnen worden, zodat ze niet alleen belastend zijn, maar ook kunnen bijdragen aan professionele ontwikkeling en organisatieleren. Morele stress is immers een bron van kennis over hoe zorg en verantwoordelijkheden verdeeld worden in onze samenleving.
In het derde deel staat uitwisseling centraal. Omdat er in Nederland nog weinig onderzoek is naar morele stress bij geestelijk verzorgers en manieren om hiermee om te gaan, benutten we elkaars kennis, ervaringen en strategieën.
Noot: voor een constructief verloop van de sessie is het helpend als je kunt putten uit eigen ervaring en bereid bent deze verhalen te delen.
Je gaat naar huis met nieuwe inzichten en strategieën over hoe met morele stress om te gaan binnen de organisatie en het bredere maatschappelijke debat.
Laura Mudde is PhD kandidaat bij de Universiteit voor Humanistiek. Haar promotieonderzoek richt zich op het moreel leren van zorgprofessionals in twee contexten: 1) de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking en 2) de zorg voor veteranen met morele verwonding. Daarbij kijkt zij in het bijzonder ook naar de ondersteunende rol van geestelijk verzorgers in deze morele leerprocessen.
Ruud van de Water en Emilie van de Wijer – deelsessie 5
De rol en betekenis van de geestelijk verzorger bij morele stress en morele desoriëntatie
Deelnemers worden meegenomen in de verschillende dimensies van morele oriëntatie: een systemisch samenspel tussen waarden, normen, gedrag en relaties.
Als morele stress hoger is dan de draagkracht van het eigen morele oriëntatiesysteem, leidt het tot morele desoriëntatie. Morele desoriëntatie zorgt voor een verstoring van dit gehele systeem: iemands diepste gevoel van identiteit, zingeving, levensdoel en verbondenheid raken uit evenwicht.
Deelnemers worden meegenomen in 5 interventies en praktijken om te komen tot herstel van dit verstoorde systeem. Deelnemers worden uitgenodigd vanuit de eigen praktijk te kijken naar deze interventies. Samen gaan we in dialoog over de rol, mogelijkheden en betekenis van de geestelijk verzorger.
Ruud van de Water is geestelijk verzorger bij de politie. Geestelijk verzorgers binnen de politie houden zich bezig met de morele dimensie in politiewerk: begeleiding van individuen en teams, voorlichting/ educatie, advisering – rondom morele dilemma’s, ethische vraagstukken, morele weerbaarheid, morele desoriëntatie, morele verwonding.
Emilie van de Wijer is landelijk aanspreekpunt voor geestelijke verzorging bij de politie en is landelijk adviseur op het vlak van zingeving, ethiek, morele weerbaarheid, morele verwonding.